گاه آنقدر در زندگي روزمرهمان گرفتاري داريم و سرمان شلوغ است كه اصلا يادمان ميرود به خودمان فكر كنيم و به فكر سلامتمان باشيم. شايد در اين ميان خانمها و بخصوص مادران بيشتر از همه گرفتار باشند تا حدي كه به تنها چيزي كه توجه ندارند، خودشان است.
ولي بهتر است به عنوان يك خانم بيشتر حواستان به خودتان باشد. ازجمله مراقبتهايي كه زنان ميبايست در طول زندگي خود داشته باشند، معايناتي است كه با مراجعه به پزشك متخصص زنان انجام ميگيرد. عليرغم اين كه بسياري از بيماريهايي كه زنان را مبتلا ميكند فاقد علامت هستند و زماني خود را نشان ميدهند كه بيماري به مراحل پيشرفته رسيده، پزشكان توصيه ميكنند زنان به طور مرتب و سالانه اين نوع معاينات را داشته باشند. بررسيهاي زودهنگام و به موقع ميتواند از بروز بيمار پيشگيري كند، هزينههاي درماني را نيز كاهش دهد و در صورت وجود بيماري، درمان آن را آسانتر كند. بررسيهايي كه توسط متخصص زنان صورت ميگيرد شامل بررسي سينهها و تشخيص تودههاي احتمالي، بررسي ناحيه تناسلي و واژن و مشكلات ناحيه رحم و گردن رحم، لولههاي رحمي و كيستهاي تخمدان ميشود.
از كيستهای تخمدان نهراسيد
كيستهاي تخمدان از شايعترين مشكلاتي است كه يك خانم ممكن است با آن مواجه شود. بسياري از خانمها با شنيدن كلمه كيست تخمدان لرزه بر اندامشان ميافتد و فكر ميكنند اگر روزي دچار اين مشكل شوند، ديگر زندگيشان خاتمه يافته است ولي در واقع كيستهاي تخمدان آنقدرها هم كه تصور ميكنيد خطرناك نيست و در بيشتر موارد حتي بدون هيچ درماني بهبود مييابد. كيستهاي تخمدان مملو از مايع است كه در داخل يا سطح تخمدان ايجاد ميشود.
فعاليتهاي تخمدانها از شروع سيكل ماهيانه آغاز ميشود و هر ماه يكي از تخمدانها، تخمك آزاد ميكند. اختلال در روند رهاسازي تخمكها باعث بروز كيستهاي تخمدان ميشود. اين مشكل اغلب با علائمي همراه است و گاه علائمي ندارد ولي بيعلامت بودن آن دليل نميشود كه از مراجعه به پزشك و چكاپ سرباز بزنيد.
اختلالات قاعدگي، دردهاي لگني مداوم يا متناوب كه به ناحيه پايين كمر و ران منتشر ميشود، دردهاي لگني قبل يا پيش از پايان سيكل، دردهاي لگني حين آميزش، خونريزيهاي غيرعادي از ناحيه واژن، درد در زمان تخليه رودهها يا احساس فشار، تهوع و استفراغ مشابه زمان حاملگي، احساس پري و سنگيني شكم و احساس فشار در ناحيه مقعد و مثانه و دشواري در تخليه كامل مثانه از علائمي است كه ممكن است با بروز كيست تخمدان رخ دهد. البته بخش اعظم كيستهاي تخمدان فيزيولوژيك هستند و در حالت طبيعي ايجاد ميشوند و معمولا بيماري تلقي نميشود. در ضمن بيشتر آنها خوشخيم هستند و احتمال سرطاني شدن ندارند و حتي ممكن است پس از چند هفته خود به خود از بين بروند. سابقه كيستهاي قبلي، سيكلهاي نامنظم قاعدگي، افزايش چربي قسمت بالا تنه، قاعدگي زودهنگام (قبل از 11 سالگي)، ناباروري، كمكاري تيروئيد و درمانهايي كه براي سرطان سينه صورت ميگيرد ميتوانند خطر بروز كيستهاي تخمدان را افزايش دهند. كيستهاي تخمدان بيشتر در دوران باروري و پيش از يائسگي ايجاد ميشوند و زنان يائسه كمتر در معرض ابتلا قرار دارند.
در بيشتر موارد، درماني در زمينه از بين بردن كيستها صورت نميگيرد و پزشك از شما ميخواهد يك تا 3 ماه بعد مجددا مراجعه كنيد تا با بررسيهاي لگني تغييرات ايجاد شده در اندازه كيست را بررسي كند. استفاده از قرصهاي جلوگيري از بارداري ازجمله راههاي درماني به شمار ميرود و با خوردن آنها شانس ابتلا به كيست تخمدان كاهش مييابد، چون از تشكيل كيستها جلوگيري ميكند. در مواردي هم كه اندازه كيست بسيار بزرگ است و درد و ناراحتي زيادي براي بيمار ايجاد كند، به تشخيص پزشك با جراحي خارج ميشود. به طور كلي راه قطعي براي پيشگيري از بروز كيستهاي تخمدان وجود ندارد. تنها راه ممكن بررسيها و معاينات منظم لگني است تا در صورت ايجاد تغييرات در تخمدان، پزشك خيلي زود متوجه شده و اقدام درماني لازم را انجام دهد. پزشكان توصيه ميكنند زناني كه فعاليت جنسي دارند بايد به طور مرتب سالي يك بار و در صورتي كه پزشك صلاح بداند، زودتر به پزشك مراجعه كنند و تحت مراقبت باشند ولي مراجعه براي دختران كه از لحاظ جنسي فعال نيستند هر چند سال يك بار كفايت ميكند.
سرطان سينه، شايعترين سرطان زنانه
سرطان سينه به عنوان شايعترين سرطاني كه زنان را درگير ميكند، ميتواند زنگ خطري باشد براي خانمها تا بيشتر مراقب خود باشند و علائم بيماري را حتما جدي بگيرند. اين سرطان در ميان زنان 45 تا 55 سال بسيار شايع است ولي دليل نميشود كه خانمهاي جوان و نيز بالاي 55 سال از اين قاعده مستثني باشند. به همين دليل متخصصان توصيه ميكنند افراد بالاي 20 سال بايد هر ماه سينههاي خود را معاينه كنند كه بهترين زمان معاينه، چند روز بعد از قاعدگي است و به طور كلي سالي يك بار هم بايد توسط پزشك متخصص معاينه صورت گيرد تا خانمها از سلامت سينههايشان مطمئن شوند.
وجود توده سفتي كه قبلا آن را حس نكرده بوديد ـ برجستگي تودهها ـ تغييرات نوك سينه شامل فرورفتگي، پوسته پوسته شدن، تغيير رنگ و قرمزي، بروز زخم، خروج ترشحات شيري رنگ يا خونآلود يا چركي از نوك سينهها، تغييرات ايجاد شده در پوست سينه مانند چروك شدن پوست، نازك شدن يا قرمزي غيرعادي و تغييرات رنگ پوست سينهها، درد غيرعادي و مداوم سينهها كه ارتباطي با سيكل ماهانه نداشته و بعد سيكل هم ادامه مييابد و نيز غيرمتقارن بودن يكي از سينهها از علائمي است كه بايد جدي بگيريد و با مشاهده آنها به پزشك مراجعه نماييد. مهمترين نكتهاي كه بايد رعايت كنيد اين است كه با مشاهده چنين علائمي اصلا نترسيد و هر چه زودتر با يك متخصص مشكلتان را در ميان بگذاريد و مطمئن باشيد كه هر چه زودتر اقدام كنيد، اميد براي درماني موثرتر افزايش مييابد و در واقع با دير مراجعه كردن فقط شانس درمان را از خودتان ميگيريد.
بالا رفتن سن و نيز استفاده از هورمونها در دوران يائسگي، سابقه خانوادگي، شروع قاعدگيهاي پيش از 12 سال، شير ندادن به نوزاد، و يائسگيهاي بعد از 55 سال ازجمله عوامل خطرسازي هستند كه شما را بيشتر در معرض ابتلا به سرطان سينه قرار ميدهد.
معاينه ماهانه
اگر بالاي 20 سال سن داريد، هر ماه بين 2 تا 5 روز پس از پايان قاعدگي، سينههايتان را معاينه كنيد. اين كار را ميتوانيد با مراجعه به پزشك فرا بگيريد. سينهها داراي تودهها و غدد طبيعي هستند كه به مرور ميتوانيد آنها را از ساير تودهها تشخيص دهيد. معاينه سينههايتان را هم به صورت ايستاده و هم به صورت خوابيده ميتوانيد انجام دهيد. حالت سينهها و قرينه بودن آنها را جلوي آينه بررسي كنيد. دست طرف سينه مورد معاينه را بالا ببريد و سينه را از اطراف به سمت نوك سينه به صورت دايرهاي شكل و نيز شعاعي و از بالا به پايين معاينه كنيد. در انجام اين حركات در حالت خوابيده بهتر است يك بالشت زيرشانه سينهاي كه ميخواهيد معاينه كنيد قرار دهيد تا در وضعيت مناسبتري قرار گيرد. در معاينه سينه بايد زير بغلها را نيز معاينه كنيد، چرا كه در بسياري از موارد چنانچه توده سرطاني وجود داشته باشد ممكن است به غدد لنفاوي موجود در زير بغل نيز منتشر شود و در صورت لمس توده يا برآمدگي حتما با پزشكتان مشورت كنيد. پزشك براي معاينه دقيقتر ممكن است سونوگرافي تجويز كند.
مراجعه به پزشک را فراموش نكنيد
سالانه حدود 500 هزار زن در سراسر جهان به سرطان گردن رحم مبتلا ميشوند؛ چون از قبل اقدام پيشگيرانهاي انجام نميدهند، حدود نيمي از آنها از بين ميروند در حالي كه ميشد با معاينات قبلي از مرگ آنها جلوگيري كرد. پزشكان معتقدند با شروع فعاليت جنسي در خانمها، انجام سالانه معاينات رحمي بايد آغاز شود. در حال حاضر 2 روش موثر براي تشخيص زودهنگام سرطان گردن رحم وجود دارد كه با انجام سالانه آن ميتوان آمار مرگ و مير زنان مبتلا را كاهش داد.
پاپ اسمير
تست پاپ اسمير از معروفترين روشهايي است كه ميتواند سرطان گردن رحم را پيش از حاد شدن شناسايي كند. درواقع اين تست تغييرات ايجاد شده در سلولهاي ناحيه دهانه رحم را كه غيرطبيعي هستند و در مرحله پيش از سرطاني شدن قرار دارند، بررسي ميكند. اين روش تومورهاي پنهان، كوچك و پيش سرطاني را كه ممكن است منجر به سرطان شود، تشخيص ميدهد. با شناسايي زودهنگام بيماري، شانس بالايي براي درمان وجود داشته و مرگ و مير ناشي از سرطان گردن رحم را كاهش ميدهد؛ طي 50 سالي كه از ابداع اين روش ميگذرد، ميزان مرگ زنان مبتلا به سرطان گردن رحم كاهش چشمگيري داشته است.
پاپ اسمير برای چه افرادی و از چه زمانی؟
انجام سالانه تست پاپاسمير براي زنان 21 سال به بالايي كه از لحاظ جنسي فعال هستند، الزامي است. در زنان بالاي 30 سال چنانچه نتيجه 3 تست پشت سر هم طبيعي باشد، طبق نظر پزشك ميتوانند هر 3 سال يكبار مورد آزمايش قرار گيرند. در زنان 65 سال به بالا كه در دوران يائسگي قرار دارند هم انجام اين تست ضرورت داشته و زمان آن را پزشك مشخص ميكند. ولي افرادي كه تست HIV آنها مثبت است يا به خاطر پيوند عضو، شيميدرماني يا مصرف استروئيدها سيستم ايمني ضعيفي دارند و نيز زنان باردار طبق نظر پزشك بيش از يك بار در سال تحت آزمايش پاپاسمير قرار ميگيرند. در اين ميان زناني كه تست HIV مثبت دارند، بيشتر در معرض ابتلا به سرطان گردن رحم قرار دارند و تقريبا هر 6 ماه بايد اين تست را انجام دهند.
زناني كه به دلايلي غير از سرطان تحت عمل تخليه كامل رحم و گردن رحم قرار گرفتهاند، نيازي به انجام اين تست ندارند، ولي اگر اين عمل به خاطر وجود سلولهاي غيرطبيعي يا سرطان انجام گرفته باشد، تا زماني كه نتيجه 3 تست پشت سر هم پاپاسمير آنها طبيعي باشد بايد مرتب تحت معاينه قرار گيرند. ولي افرادي كه تنها تخليه گردن رحم داشتهاند و رحم آنها سالم است، بايد به طور مرتب پاپاسمير را انجام دهند.
بهترين زمان انجام تست پاپاسمير 10 تا 20 روز پس از شروع سيكل ماهانه است. بهتر است از حدود 2 روز قبل از معاينه حمام نكنيد، از كرم، شياف، دارو، اسپري و پودرهاي واژينال استفاده نكرده و از آميزش خودداري كنيد. براي انجام تست پاپاسمير پزشك با استفاده از وسيلهاي به نام اسپكولوم (آينه طبي) رحم را باز و داخل آن را مشاهده ميكند. سپس با وسيلهاي مانند مسواك سلولهاي ناحيه گردن رحم را از داخل و اطراف رحم جمع ميكند. در مرحله بعد سلولها را روي يك تكه شيشه (لام) قرار ميدهد و براي بررسي به آزمايشگاه ميفرستد. به طور كلي اين تست بدون درد است و تنها براي برخي ممكن است ناخوشايند باشد.
نتيجه به دست آمده از اين آزمايش وضعيت سلولهاي گردن رحم را نشان ميدهد. در اكثر موارد وضعيت طبيعي است، ولي گاهي نتيجه تست غيرطبيعي است كه اين غيرعادي بودن حتما دليل وجود سرطان در فرد نيست. وجود اين سلولها ميتواند به چند دليل باشد: 1 ـ وجود التهاب كه بر اثر عفونتهاي موجود در رحم از قبيل عفونتهاي مخمري، عفونت ناشي از ويروس پاپيلوما، ويروس تبخال و ساير عفونتها ايجاد ميشود. 2 ـ سلولهاي غيرطبيعي كه درواقع سلولهاي سرطاني نيستند، ولي در مرحله پيشسرطاني قرار دارند و چنانچه از رشد آنها جلوگيري نشود، قابليت تبديل به سرطان را دارند. 3 ـ علائم وجود سرطان است كه اين تغييرات لايه فوقاني رحم را درگير كرده، ولي به قسمتهاي تحتاني اثر نكرده است. 4 ـ علائم پيشرفته سرطان كه نشاندهنده وخيم شدن شرايط بيماري است. در صورت غيرطبيعي بودن نتيجه پاپاسمير، پزشك ممكن است با وسيلهاي به نام كولپوسكوپ كه داخل رحم را روشن ميكند و همانند ميكروسكوپ عمل ميكند و بافت رحم را خوب نشان ميدهد، رحم را به طور دقيق مورد بررسي قرار داده و سپس ميتواند نمونهبرداري از بافت رحم انجام دهد. دقت انجام تست پاپاسمير 80 تا 90 درصد است.
بتازگي در ايران روش جديدي جايگزين روش سنتي پاپ اسمير شده است كه دقت بالاي 100 درصد دارد. درواقع پاپ اسمير در كشورهاي توسعه يافته و پيشرفته سالهاست كه به روشي منسوخ بدل شده است و همه به انجام تست تين پرپ روي آوردهاند.
تين پرپ نمونهبرداري بهتري از ناحيه گردن رحم دارد و ناهنجاريها و سلولهاي غيرطبيعي را با دقت بيشتري (حدود 100 درصد) تشخيص ميدهد. نحوه انجام تست تين پرپ تقريبا همانند پاپاسمير است تنها با اين تفاوت كه در پاپاسمير نمونه سلولهاي گرفته شده روي شيشه لام قرار ميگيرد كه در اين كار شانس از بين رفتن برخي سلولها وجود دارد و همين امر دقت تشخيص را پايين ميآورد، ولي در تينپرپ، سلولهاي گرفته شده از گردن رحم مستقيما داخل محلول نگهدارنده حاوي متانول قرار داده ميشوند. در پاپاسمير وجود بافت رحم و سلولهاي خوني موجود، ممكن است در نتايج آزمايش اختلال ايجاد كند و گاها نتايج منفي را نشان دهد، ولي در روش تينپرپ سلولهاي گرفته شده غوطهور در محلول نگهدارنده توسط دستگاهي در آزمايشگاه به صورت لايه سلولي نازكي روي اسلايد قرار ميگيرند و رنگآميزي ميشوند. اين كار قدرت تشخيص سلولهاي غيرطبيعي را بالا ميبرد و خطر نتايج منفي موجود در پاپاسمير را كاهش ميدهد.
در پاپاسمير ممكن است بخشي از سلولهاي گرفته شده از بين بروند، ولي در تينپرپ، سلولها به خاطر قرار گرفتن در محلول نگهدارنده، مدت زمان بيشتري عمر ميكنند. در واقع تست تينپرپ سرعت و دقت تشخيص سلولهاي غيرطبيعي گردن رحم را افزايش ميدهد و به همين دليل روش جايگزين مناسبتري براي پاپاسمير به شمار ميرود.
ماموگرافی، دقيقترين روش تشخيصی
ماموگرافي نوعي تصويربرداري با اشعه ايكس است كه جزو دقيقترين روشهاي شناسايي ساختارهاي غيرعادي سينه به شمار ميرود. اين روش بسياري از سرطانهاي سينه را پيش از بروز علائم تشخيص و اطلاعات دقيقي راجع به غدد سينهها در اختيار پزشك قرار ميدهد. ماموگرافي كمي دردناك است و به اين صورت انجام ميگيرد كه بيمار روبهروي دستگاه ماموگرام و سينه مابين دو صفحه پلاستيكي قرار ميگيرد. سپس اين دو صفحه، سينه را تا جايي كه امكان دارد فشرده ميكند تا تودههاي احتمالي و غدد موجود با تاباندن اشعه ايكس شناسايي شوند.
اگر سن شما 40 سال به بالاست و در خانواده خود سابقه ابتلا به سرطان سينه داشتهايد يا پيش از اين هم خودتان سابقه سرطان سينه داشتهايد، بايد سالي يك بار ماموگرافي انجام دهيد تا در صورت وجود توده، سريعاً درمان شويد. البته اگر در خانواده بخصوص خانواده درجه اول سابقه سرطان سينه داريد، حتي قبل از 40 سال بايد اقدام به ماموگرافي كنيد.
بهترين زمان انجام اين عمل پس از اتمام قاعدگي است كه سينهها حساسيت و درد كمتري دارند. ميزان اشعه ايكس كه در ماموگرافي استفاده ميشود بسيار ناچيز است و خطري به همراه ندارد، ولي چنانچه باردار هستيد در مراجعات خود حتماً پزشك را از باردار بودن خود مطلع كنيد.
نتيجه ماموگرافي براي پزشك مشخص ميكند كه در صورت وجود تودههاي غيرطبيعي سينه چه اقداماتي را انجام دهد. در اين شرايط معمولاً از بافت سينه نمونهبرداري صورت ميگيرد؛ البته وجود تودههاي غيرطبيعي به تنهايي دليل وجود سرطان نيست، ولي جاي هيچ نگراني نيست؛ زيرا بسياري از زناني كه داراي تودههاي سرطاني سينه هستند با تشخيص زودهنگام شانس بسيار بالايي براي بهبود دارند و با روشهاي درماني كه صورت ميگيرد ميتوانند پس از مدتي به روال طبيعي زندگي خود برگردند. در برخي از شرايط كه تودهها بسيار گسترده شده باشند، پزشك اقدام به برداشتن سينه يا غدد زير بغل ميكند تا شانس عود بيماري را از بين ببرد.
